صریحا می گویم که اینکه ما با شهامت بگوییم: آنچه من فکر می کنم درست است و فلان چیز غلط است، لزوما تحجر نیست. (بر خلاف آنچه در جامعه امروز توسط عده ای تبلیغ می شود که همه را با این ترس واهی که مبادا به تحجر متهم شوند، از گفتن عقیده خود باز می دارد.)

در جامعه امروز، عده ای این تفکر را جا انداخته اند که اگر فردی بگوید من فلان عقیده را دارم و عقیده من درست است، متحجر شناخته می شود. و در نتیجه، شجاع ترین افراد نهایتا به رفتاری سلبی روی آورده اند. یعنی تنها به خود جرأت می دهند که عقاید دیگران را نفی کنند. (البته در این رفتار سلبی هم تنها جرأت می کنند که عقاید گذشته را نفی کنند و به گونه ای مرسوم شده است که نفی عقاید و تفکرات نو و جدید هم تحجر شناخته می شود.)

به صورت خلاصه، تعریف مدرن از تحجر را می توان در این موارد، ارائه نمود:

• نفی سیستم فکری و عقاید نو، تحجر است.
• نفی سیستم فکری و عقاید گذشته و سنتی، تحجر نیست و بلکه روشن فکری می باشد حتی اگر کورکورانه و بدون تحقیق صورت بگیرد.
• درست دانستن یک تفکر و عقیده، تحجر است. حتی اگر با فکر و تحقیق به آن رسیده باشیم. (همه می دانیم که در این تعریف جدید از تحجر، بیشتر، درست دانستن تفکرات گذشته و سنتی، مد نظر است تا تفکرات قدیمی.)

اما آنچه من به عنوان تحجر می شناسم، این است که انسان، بدون تفکر و تحقیق، یک تفکر و راه را انتخاب کند و یا بدون تفکر و تحقیق، یک تفکر و راه را نفی کند. خواه این تفکر، یک تفکر سنتی باشد یا جدید. خواه این تفکر، دینی و الهی باشد یا الحادی. خواه تفکری را انتخاب کنیم یا نفی نماییم. البته باید در نظر داشت که از آنجا که در مورد یک عمل پیوسته صحبت می کنیم، در مورد آن باید قائل به کمیت باشیم یعنی هرچه قدر کمتر و محدود تر تفکر و تحقیق نماییم، به همان میزان به تحجر نزدیکتر می شویم.

اما چه تفاوتی بین تفکرات سنتی و جدید وجود دارد که نفی یکی، عین تحجر است و نفی دیگری، عین روشن فکری؟! با آنکه تفکر سنتی حداقل، این مزیت را دارد که قابلیت اجرا و عمل داشته است و توانسته بشر را به مکان کنونی برساند. (و صد البته این بدان معنی نیست که تفکر سنتی کاملا درست و قابل دفاع است. بلکه این را تنها به عنوان یک مزیت، عنوان می کنیم.)

در همین جریانات اخیر، عده ای، افرادی را که سایت های حامی دولت مانند فارس نیوز و رجا نیوز را می خوانند، این گونه متهم می کنند که شما، افکار خود را در اختیار این سایت ها قرار می دهید و آنها، شما را شستشوی مغزی می دهند و فلان و فلان... . اما بسیاری از این افراد، تنها سایت های مخالف، مانند قلم نیوز و سحام و بی بی سی فارسی و غیره را می خوانند و حتی حاضر نیستند که نگاهی هم به سایت های جناح مقابل بیندازند. برنامه های تحلیلی تلویزیون را که عموما مخالف نظر آنها می باشد، نگاه نمی کنند و یا تنها نگاهی کوچک به بخشی کوچک از آن می کنند و سریع، از کنار آن عبور می کنند. اما حتی احتمال این را نمی دهند که توسط همان مخالفین، دچار شستشوی مغزی قرار گرفته باشند. و صد البته که از افراد طرفدار جناح حامی دولت نیز می توانستیم کسانی را ببینیم که به همین درد دچار باشند.

اما راه حل چیست؟ راه حلی که من توصیه می کنم این است که اگر خود را متفکر و اهل تحقیق و تعمق در مسایل می دانیم، درست این است که سایت ها، حرف ها و نظرات دو طرف را دیده و خوانده و سپس در خلوت خود، به جمع بندی و تفکر بپردازیم و راه درست را پیدا کنیم. البته نباید به این نظرات اکتفا کنیم. بلکه باید خود نیز هر دوی این نظرات را نقد کرده و با تعمق، سعی کنیم که سخن درست را در این میان (و البته نه لزوما از یکی از آنها) بیابیم. البته در این باره باید سعی کنم که پستی دیگر نیز ارائه دهم.

اما چرا نسبی گرایی؟ این به آن جهت است که در عالم وجود، یک راه، راه مستقیم (صراط مستقیم و ارائه شده از طرف خداوند سبحان) است و سایر راه ها، بیراهه هستند. جریان مخالف دیدگاه الهی، نسبی گرایی را ارائه کرده است. هدف از این تفکر نسبی، محو کردن این راه مستقیم است. یعنی عملا با این چند راهی ها و نفی نکردن راه های مختلف، امیدوارند که پس از مدتی، راه اصلی محو شود. کاغذی را فرض کنید که روی آن، نوشته خاصی نوشته شده باشد. اگر در آن، این قاعده را بگذاریم که روی هیچ نوشته ای خط نکشیم و آنرا پاک نکنیم، پس از مدتی، نوشته اصلی در میان انبوه نوشته ها، قابل شناسایی نخواهد بود. صد البته پس از این محو سازی راه مستقیم، این افراد، راهی را از جانب خود معرفی می کنند و همگان را به آن فرا می خوانند.

اما با آنچه گفته شد (که باید در مورد هر اندیشه ای تفکر و تعمق کرد) و با توجه به این چند صدایی امروزی (که قبلا عرض کردم که به نظر من، با هدف محو کردن راه مستقیم پایه ریزی شده است)، با این همه تفکرات و مکاتب مختلف و رنگارنگ، چگونه می توان با دانش و تعمق و تفکر، هریک را انتخاب یا نفی کرد؟ راهی که به ذهن من می رسد، دنبال کردن این مراحل است:

1. شاخص ها و عناصر مهم را که در همه یا اغلب این تفکرات وجود دارد را شناسایی کنیم (می توان در هر مرحله، از نظر کارشناسان و یا متخصصان از جناح ها و تفکرات گوناگون، کمک گرفت).
2. پس از شناسایی آنها، ابتدا در مورد خود این شاخص ها بررسی دقیق و تفکر زیادی به خرج دهیم.
3. پس از تفکر و بررسی دقیق در مورد این شاخص ها، از آنها برای انتخاب و یا نفی تفکرات و مکاتب، استفاده نماییم.
4. به این ترتیب، دامنه جستجوی خود را بسیار خلاصه تر و محدود تر کرده ایم. حال، می توانیم در مورد این موارد باقی مانده، تفکر و تحقیق دقیق تری را انجام دهیم.